Orgazm jest, ale bez przyjemności: czym jest anhedonia seksualna i jak różni się od trudności z osiągnięciem orgazmu?

Orgazm można osiągnąć i jednocześnie prawie nic przy nim nie czuć. Skurcze mięśni pojawiają się, u mężczyzny może dojść do wytrysku, ciało przechodzi typową fazę rozładowania napięcia, ale brakuje tego elementu, który zwykle jest dla człowieka najważniejszy: subiektywnego odczucia przyjemności. To właśnie ten rozdźwięk odróżnia anhedonię seksualną od sytuacji, w której orgazm po prostu nie występuje albo wymaga wyjątkowo długiej i intensywnej stymulacji.

Problem jest łatwy do źle rozpoznać. Osoba zgłaszająca, że „nie ma orgazmu”, po dokładniejszej rozmowie czasem opisuje coś zupełnie innego: orgazm fizjologicznie występuje, ale jest pusty, mechaniczny, pozbawiony nagrody. Inna osoba odczuwa przyjemność podczas podniecenia, lecz nie potrafi dojść do punktu kulminacyjnego. Jeszcze ktoś osiąga orgazm, tylko jego intensywność wyraźnie spadła.

Te sytuacje wymagają różnego postępowania. Próba „silniejszej stymulacji” nie rozwiąże problemu, jeśli układ nerwowy rejestruje orgazm, ale nie łączy go z odczuwaniem przyjemności. Z kolei leczenie prowadzone wyłącznie w kierunku anhedonii będzie nietrafione u osoby, która w rzeczywistości ma opóźniony orgazm związany na przykład z lekiem, bólem, zaburzeniem czucia albo specyficznym sposobem stymulacji.

Anhedonia seksualna: ciało osiąga orgazm, ale przyjemność „nie dochodzi”

Termin anhedonia oznacza ograniczoną albo utraconą zdolność odczuwania przyjemności. Jeśli problem dotyczy seksualności, może obejmować całą aktywność seksualną albo szczególnie moment orgazmu. W literaturze anglojęzycznej spotyka się określenia orgasmic anhedonia oraz pleasure dissociative orgasmic dysfunction (PDOD).

Najbardziej charakterystyczny obraz wygląda tak: reakcja fizjologiczna wskazuje na orgazm, lecz osoba opisuje go jako neutralny, pusty lub „techniczny”. U mężczyzny wytrysk nie jest dowodem na pełne odczuwanie orgazmu — ejakulacja i subiektywna przyjemność są zjawiskami powiązanymi, ale nie identycznymi. Podobnie u kobiety rytmiczne skurcze mięśni dna miednicy i wyraźne zakończenie fazy podniecenia mogą wystąpić bez typowego poczucia euforii czy satysfakcji.

To istotne rozróżnienie, bo osoba z anhedonią orgazmiczną często:

• wie, że doszło do orgazmu, ale opisuje go jako pozbawiony nagrody;

• może zachowywać libido i ochotę na seks;

• może normalnie reagować genitalnie na pobudzenie;

• może odczuwać przyjemność podczas części aktywności, lecz tracić ją właśnie w momencie kulminacji;

• może mieć prawidłową erekcję, lubrykację albo wytrysk.

Nie u każdego wygląda to tak samo. U części osób problem jest uogólniony — seks, masturbacja i orgazm stają się emocjonalnie płaskie. U innych pozostaje ograniczony do samego orgazmu. Jeszcze inną sytuacją jest globalna anhedonia występująca między innymi w depresji, gdy jednocześnie przestają cieszyć jedzenie, muzyka, kontakty społeczne, hobby i seks. To klinicznie ważna wskazówka: jeśli „wyłączona przyjemność” nie kończy się w sypialni, diagnostyka nie powinna ograniczać się do seksuologii.

Przyczyny bywają wieloczynnikowe. Pod uwagę bierze się między innymi:

• działanie niektórych leków, szczególnie części leków przeciwdepresyjnych z grupy SSRI i SNRI;

• zaburzenia depresyjne i inne stany przebiegające z anhedonią;

• zaburzenia neurologiczne lub uszkodzenie dróg odpowiedzialnych za czucie seksualne;

• następstwa operacji w obrębie miednicy, prostaty lub struktur nerwowych;

• zaburzenia hormonalne wymagające oceny w konkretnym kontekście klinicznym;

• przewlekły stres, przeciążenie psychiczne oraz problemy psychoseksualne.

Najczęstszy praktyczny błąd? Samodzielne odstawienie leku, gdy problem pojawia się po rozpoczęciu farmakoterapii. Leku przeciwdepresyjnego nie powinno się odstawiać nagle tylko dlatego, że pogorszył funkcje seksualne. Najpierw trzeba omówić z lekarzem zależność czasową między rozpoczęciem leczenia, zmianą dawki i pojawieniem się objawów. Dalsze postępowanie może polegać między innymi na modyfikacji dawki, zmianie preparatu lub innym sposobie ograniczenia działań niepożądanych, ale decyzja zależy od wskazania do leczenia i stanu psychicznego pacjenta.

Anhedonia a brak orgazmu: różnica, która zmienia diagnostykę

Najprostszy test porządkujący problem brzmi: czy punkt kulminacyjny rzeczywiście występuje?

Jeżeli nie dochodzi do orgazmu albo następuje on bardzo rzadko, po nietypowo długiej stymulacji lub tylko w jednej konkretnej sytuacji, mówimy raczej o problemie z osiąganiem orgazmu niż o czystej anhedonii orgazmicznej. U kobiet kliniczne zaburzenie orgazmu może oznaczać brak, znaczne opóźnienie, małą częstość albo wyraźnie osłabioną intensywność orgazmu. W klasyfikacji DSM-5-TR przy rozpoznawaniu zaburzeń seksualnych istotne jest między innymi utrzymywanie się objawów przez co najmniej około 6 miesięcy oraz związany z nimi istotny dyskomfort. Nie oznacza to jednak, że przez pół roku trzeba biernie czekać przed konsultacją.

W praktyce warto rozdzielić cztery sytuacje:

1. Orgazm występuje i jest przyjemny.
Nie ma problemu dotyczącego samego orgazmu, nawet jeśli czas potrzebny do jego osiągnięcia jest różny w zależności od sytuacji.

2. Orgazm występuje, ale prawie nie daje przyjemności.
To obraz najbardziej pasujący do anhedonii orgazmicznej.

3. Orgazm jest znacznie opóźniony albo w ogóle nie występuje.
Tutaj trzeba szukać przyczyn zaburzenia orgazmu lub — u mężczyzn — również opóźnionego wytrysku.

4. Przyjemność pojawia się, ale orgazm jest znacznie słabszy niż wcześniej.
To wymaga dokładniejszego wywiadu. Spadek intensywności może należeć do obrazu zaburzenia orgazmu, ale nie jest automatycznie tym samym co całkowita utrata przyjemności.

W gabinecie liczy się jeszcze jedna rzecz: czy problem występuje podczas seksu partnerskiego, masturbacji czy w obu sytuacjach.

Jeśli orgazm podczas masturbacji pozostaje prawidłowy, natomiast w seksie partnerskim konsekwentnie nie występuje, trzeba sprawdzić przede wszystkim różnice w rodzaju, sile, czasie i miejscu stymulacji, napięcie związane z sytuacją, komunikację z partnerem oraz presję na wynik. Nie oznacza to automatycznie „problemu psychicznego”. Często różnica jest czysto praktyczna: ciało przyzwyczaiło się do rodzaju stymulacji, którego seks partnerski nie odtwarza.

U kobiet ma to szczególne znaczenie, ponieważ penetracja pochwy sama w sobie nie jest dla wielu osób najbardziej skutecznym sposobem osiągania orgazmu. Zwiększanie czasu penetracji nie rozwiązuje więc automatycznie problemu z orgazmem. Często ważniejsze okazują się bezpośrednia lub pośrednia stymulacja łechtaczki, odpowiednie tempo, stałość bodźca i brak bólu.

U mężczyzn podobną pułapką jest utożsamianie wytrysku z jakością orgazmu. Możliwy jest wytrysk odczuwany jako słaby albo praktycznie pozbawiony przyjemności, a także orgazm i wytrysk, które nie zachodzą dokładnie w taki sam sposób.

Gwałtowna zmiana wymaga większej uwagi niż problem obecny od początku życia seksualnego. Jeżeli ktoś przez lata miał satysfakcjonujące orgazmy, a następnie w ciągu kilku tygodni stracił przyjemność albo czucie genitalne, szczególnie po rozpoczęciu leczenia, urazie, zabiegu chirurgicznym lub wraz z pojawieniem się objawów neurologicznych, nie warto miesiącami eksperymentować wyłącznie z techniką seksualną.

Co sprawdzić, zanim uzna się problem za „psychiczny”

Dobra diagnostyka zaczyna się od osi czasu. Nie od badań laboratoryjnych robionych na chybił trafił i nie od założenia, że „to stres”.

Najpierw warto zapisać cztery rzeczy:

• kiedy ostatnio orgazm był wyraźnie przyjemny;

• czy problem pojawił się nagle, czy narastał stopniowo;

• czy dotyczy masturbacji i seksu partnerskiego w takim samym stopniu;

• jakie leki, używki, choroby, zabiegi lub istotne zmiany psychiczne pojawiły się w podobnym czasie.

Szczególnie dokładnie trzeba przejrzeć farmakoterapię. Problemy seksualne są znanym działaniem niepożądanym części leków przeciwdepresyjnych. Mogą obejmować spadek libido, opóźnienie albo brak orgazmu i zmianę jakości doznań seksualnych. W grę wchodzą również inne grupy leków, dlatego lekarz powinien zobaczyć pełną listę preparatów — także tych stosowanych bez recepty.

Drugi etap to ustalenie, czy problem dotyczy wyłącznie przyjemności seksualnej. Utrata zainteresowania jedzeniem, spotkaniami, muzyką, hobby czy sukcesami zawodowymi kieruje diagnostykę także w stronę ogólnej anhedonii i zaburzeń nastroju.

Dopiero później dobiera się badania do objawów. Nie istnieje jeden „pakiet badań na anhedonię seksualną”. Zależnie od obrazu klinicznego lekarz może rozważyć między innymi ocenę hormonalną, neurologiczną, metaboliczną albo ginekologiczną czy urologiczną. Badanie prolaktyny, testosteronu czy hormonów tarczycy ma sens wtedy, kiedy wywiad i dodatkowe objawy dają ku temu powód; robienie wszystkich oznaczeń każdej osobie z osłabionym orgazmem często produkuje więcej przypadkowych odchyleń niż odpowiedzi.

Ścieżkę konsultacji najlepiej dobrać do dominującego problemu:

• przy związku objawów z lekiem — zacząć od lekarza, który prowadzi farmakoterapię;

• przy utracie czucia, drętwieniu, zmianach po urazie lub innych objawach neurologicznych — lekarz rodzinny lub neurolog powinien znaleźć się wysoko na liście;

• przy bólu, suchości pochwy, krwawieniu albo innych objawach ze strony narządów płciowych — ginekolog;

• przy problemach dotyczących erekcji, ejakulacji, bólu lub następstw zabiegów prostaty — urolog lub androlog;

• gdy dominuje lęk przed seksem, presja na wynik, trudności relacyjne albo utrwalony schemat reakcji seksualnej — seksuolog lub psychoterapeuta mający doświadczenie w seksuologii.

Często najlepszy efekt daje połączenie diagnostyki medycznej i seksuologicznej. Minusem jest to, że pacjent może zostać odbijany pomiędzy gabinetami: lekarz mówi „to psychika”, a terapeuta „najpierw proszę wykluczyć hormony”. Dlatego na pierwszą konsultację dobrze przyjść z konkretną osią czasu objawów, listą leków i opisem tego, co dokładnie dzieje się przed, podczas i po orgazmie. To skraca diagnostykę bardziej niż samo stwierdzenie „seks już mnie nie cieszy”.

Nie należy natomiast zaczynać od zwiększania liczby bodźców za wszelką cenę. Mocniejszy wibrator, dłuższa masturbacja albo wielogodzinna stymulacja nie są testem diagnostycznym. Jeśli człowiek osiąga fizjologiczny orgazm bez przyjemności, coraz intensywniejsze bodźce mogą jedynie zwiększyć podrażnienie i frustrację.

Dodatkowe informacje na: https://intymio.pl

FAQ: najczęstsze pytania o anhedonię seksualną

Czy można mieć orgazm bez odczuwania przyjemności?
Tak. Reakcje fizjologiczne charakterystyczne dla orgazmu mogą wystąpić mimo bardzo słabego albo praktycznie nieobecnego subiektywnego poczucia przyjemności. Taki obraz określa się między innymi jako anhedonię orgazmiczną.

Czy wytrysk oznacza, że mężczyzna miał normalny orgazm?
Nie. Wytrysk i orgazm zwykle występują razem, ale nie są dokładnie tym samym zjawiskiem. Mężczyzna może ejakulować i jednocześnie odczuwać orgazm jako wyjątkowo słaby lub pozbawiony przyjemności.

Czy anhedonia seksualna oznacza brak libido?
Nie musi. Można mieć ochotę na seks, uzyskiwać podniecenie i dochodzić do orgazmu, a jednocześnie nie czerpać z kulminacji oczekiwanej przyjemności. Spadek libido może współwystępować, ale jest odrębnym objawem.

Czy antydepresanty mogą pogorszyć orgazm?
Tak. Zaburzenia seksualne należą do znanych działań niepożądanych części leków przeciwdepresyjnych, szczególnie SSRI i SNRI. Mogą dotyczyć libido, pobudzenia i osiągania orgazmu. Nie należy jednak samodzielnie przerywać terapii — zmianę dawkowania lub preparatu powinien prowadzić lekarz.

Czy problem oznacza, że potrzebna jest psychoterapia?
Nie automatycznie. Psychoterapia lub terapia seksuologiczna może być ważnym elementem leczenia, ale najpierw trzeba sprawdzić leki, choroby współistniejące, objawy neurologiczne, ból i chronologię problemu. Przypisywanie każdej utraty przyjemności „blokadzie psychicznej” jest jednym z częstszych błędów diagnostycznych.

Kiedy zgłosić się do lekarza?
Szczególnie wtedy, gdy nastąpiła wyraźna zmiana w stosunku do wcześniejszego funkcjonowania, problem się utrzymuje, powoduje cierpienie albo pojawił się po rozpoczęciu leku, zabiegu, urazie czy wraz z utratą czucia. Pilniejszej oceny wymaga sytuacja, w której równocześnie występują nowe objawy neurologiczne.

Pierwszy krok nie powinien więc polegać na szukaniu „mocniejszej techniki” osiągania orgazmu. Najpierw ustal, czy orgazm fizjologicznie występuje, tylko nie daje przyjemności, czy też rzeczywistym problemem jest jego brak lub znaczne opóźnienie. Następnie porównaj moment pojawienia się objawów z rozpoczęciem lub zmianą leków oraz sprawdź, czy utrata przyjemności dotyczy wyłącznie seksu. Te trzy informacje najczęściej decydują, czy pierwszym adresem powinien być lekarz prowadzący farmakoterapię, seksuolog, ginekolog, urolog czy neurolog.